De bruine rat herkennen: uiterlijk, gedrag en sporen

Een rat die in de schemering langs de schutting schiet. Gestommel onder de schuur. Knaagsporen aan een voerzak. Negen van de tien keer gaat het om de bruine rat (Rattus norvegicus), verreweg de meest voorkomende rat in Nederland. Wie de kenmerken kent, weet snel waar hij aan toe is. En dat is geen overbodige luxe: bij ratten loopt een klein probleem in enkele maanden uit tot een groot probleem.

Uiterlijk: zo herkent u de bruine rat

• Formaat: kop en romp samen zo’n 20 tot 25 centimeter. Volwassen dieren wegen meestal tussen de 200 en 500 gram.
• Staart: korter dan het lijf. Dit is het duidelijkste verschil met de zwarte rat.
• Snuit: stomp en breed, niet spits.
• Oren: klein en deels verscholen in de vacht.
• Vacht: grijsbruin op de rug, lichter grijswit op de buik.
• Bouw: fors en gedrongen, geen slank dier.

Twijfelt u tussen een jonge rat en een muis? Kijk naar de verhoudingen. Een jonge rat heeft naar verhouding grote achterpoten en een dikke staartaanzet. Een muis heeft juist grote oren en ogen ten opzichte van zijn kop.

Gedrag: voorzichtig en voorspelbaar

Bruine ratten zijn vooral actief in de schemering en ‘s nachts. Ziet u er overdag regelmatig een, dan is dat meestal een teken dat de populatie groot is: de zwakkere dieren worden naar de randen van de dag gedrukt.

Ratten lopen vaste routes, het liefst langs muren, randen en dekking. Open terrein mijden ze. Daarnaast zijn ze neofoob: wantrouwend tegenover alles wat nieuw is in hun omgeving. Een klem of lokdoos die vandaag wordt neergezet, wordt soms dagenlang gemeden. Dat is precies waarom bestrijding begint met kijken, niet met plaatsen. Eerst weten waar de dieren lopen, eten en schuilen, dan pas ingrijpen. Hoe wij dat doen, leest u op de pagina werkwijze.

Leefomgeving: altijd in de buurt van water

De bruine rat is een uitstekende zwemmer en zit zelden ver van water: sloten, riolen, vijvers, drinkbakken bij vee. Hij graaft holen onder schuren, betonplaten, composthopen en kippenrennen. De ingang van zo’n hol is een rond gat van pakweg 6 tot 9 centimeter, vaak met gladgesleten randen.

Voedsel is de tweede voorwaarde. De bruine rat eet vrijwel alles, maar kippenvoer, vogelvoer, gemorst graan en open afval zijn de grote trekkers rond huis en erf.

Sporen die op bruine ratten wijzen

• Uitwerpselen van 1 tot 2 centimeter, spoelvormig met stompe uiteinden
• Donkere smeersporen (buikvet) langs muren en balken op vaste looproutes
• Knaagsporen aan hout, kunststof, kabels en voerzakken
• Holen in de grond en platgelopen paadjes in gras of begroeiing

Voortplanting: waarom snel ingrijpen loont

Hier zit de angel. Een bruine rat is na twee tot drie maanden geslachtsrijp. De draagtijd is ongeveer drie weken, een worp telt vijf tot tien jongen en een vrouwtje werpt meerdere keren per jaar. Reken het na: een paar ratten in het voorjaar kan tegen het najaar zijn uitgegroeid tot een populatie van tientallen dieren.

Met de aantallen groeit de schade mee. Ondergraven bestrating en funderingen, aangevreten voorraden, kapotgeknaagde kabels en isolatie. Daarnaast kunnen ratten via hun urine en uitwerpselen ziektekiemen verspreiden, waaronder de bacterie die de ziekte van Weil veroorzaakt.

Vroeg ingrijpen is daarom altijd goedkoper dan afwachten. Een kleine populatie is in een paar avonden weg te werken; een gevestigde kolonie kost meer tijd. Omdat wij per uur en per geschoten rat rekenen, betaalt u bij een vroege melding simpelweg minder.

Bruine rat of zwarte rat?

De zwarte rat (Rattus rattus) komt in Nederland veel minder voor, al wordt hij in het zuiden van het land, waaronder Noord-Brabant en Limburg, relatief vaker gezien dan elders. De verschillen op een rij:

• Staart: bij de zwarte rat juist lánger dan het lijf.
• Bouw: slanker en lichter dan de bruine rat.
• Snuit en oren: spitse snuit, grote dunne oren.
• Kleur: donkergrijs tot zwart, soms ook bruin. Kleur alleen is dus geen betrouwbaar kenmerk.
• Gedrag: de zwarte rat klimt uitstekend en zit graag hoog en droog: zolders, spouwen, dakranden. Vandaar de bijnaam dakrat.

Vuistregel: laag bij de grond en bij water wijst op de bruine rat, geluiden hoog in het pand op de zwarte rat (of op muizen of steenmarters, maar dat is een ander verhaal).

Samengevat

Een fors, gedrongen dier met een stompe snuit en een staart korter dan het lijf: dat is de bruine rat. Controleer op keutels, smeersporen en holen, kijk een avond rond de schemering mee en u weet meestal genoeg. Ziet u één rat, ga er dan van uit dat het er meer zijn. Haal voedselbronnen weg, dek afval en voer af en wacht niet tot het najaar: elke week uitstel betekent een grotere populatie.